Un sistema que penaliza comezar: as incoherencias nas axudas a plans de mellora e incorporación de 2026 en Galicia

As axudas á incorporación de persoas mozas e aos plans de mellora das explotacións agrarias deberían ser unha ferramenta clave para o relevo xeracional no campo galego. Porén, a orde de 2026 introduce unha interpretación dos criterios de prioridade que, na práctica, está a provocar o efecto contrario: penalizar precisamente a quen comeza desde cero ou está en proceso de reorganización.

O problema: a foto fixa do artigo 18

O núcleo da cuestión está no artigo 18 da orde, que establece que: “A aplicación dos criterios de prioridade farase tendo en conta o momento de finalización do prazo de presentación das solicitudes de axuda.”

Isto tradúcese nunha “foto fixa” da explotación no momento de peche da convocatoria. É dicir, só conta o que existe nese instante, non o que se vai crear ou consolidar co propio plan empresarial.

Unha lista de puntos inaccesible para quen comeza

O sistema de puntuación inclúe criterios como:

• Explotación ecolóxica rexistrada

• Explotación agraria prioritaria

• Seguro agrario contratado

• Pertenza a organizacións de produtores

• Localización e características produtivas

Todos eles dependen de que a explotación xa exista e estea plenamente configurada no momento da solicitude.

O problema é evidente: Unha persoa que inicia actividade non pode cumprir materialmente eses requisitos antes de incorporarse. Isto provoca unha distorsión grave:

• As explotacións xa consolidadas parten con vantaxe.

• As novas incorporacións quedan automaticamente na cola da concorrencia competitiva.

A contradición co propio modelo de incorporación

A propia orde recoñece que a incorporación implica un proceso progresivo. De feito, permite solicitar axudas con estruturas aínda non constituídas:

• Posibilidade de solicitar con NIF provisional

• Execución dun plan empresarial posterior

• Prazo de ata 24 meses para desenvolver a explotación

É dicir, a norma asume que a explotación se constrúe despois da solicitude, pero ao mesmo tempo esixe que xa estea plenamente definida para obter puntuación. Isto non é só incoherente: é estruturalmente excluínte.

O caso especialmente grave das transmisións familiares:

A problemática agrávase en situacións moi habituais no rural galego:

1. Cambio de titularidade (pais → fillos)

Cando se produce unha transmisión por xubilación:

• Cambia o NIF do titular

• A explotación “reiníciase” administrativamente, aínda que o CEA se mantén.

• Non se recoñecen automaticamente os atributos previos

Resultado: unha explotación viable e consolidada pasa a perder puntuación como se fose nova.

2. Creación de sociedades (SC, SL, etc.)

Mesmo cando:

• O código de explotación vai ser o mesmo

• Os socios son os mesmos

• A actividade continúa sen cambios reais

Este é un caso típico das pequenas explotacións familiares, que funcionan como autónomos e que, para incorporar aos fillos, precisan constituír unha sociedade. Porén, se esa sociedade non está plenamente operativa no momento da solicitude, a explotación queda sen puntos igualmente.

Isto penaliza directamente ás pequenas explotacións que buscan profesionalizarse e asegurar o relevo xeracional.

A interpretación arbitraria da norma

Hai un problema aínda máis grave: a Administración non aplica o artigo 18 sempre igual. Na teoría, a norma di que só debería terse en conta a situación da explotación no momento de peche do prazo de solicitude. Porén, na práctica, a Administración non actúa sempre así: nalgúns casos aplica esa regra de forma estrita, pero noutros tamén ten en conta a situación futura, o que xera incoherencias na aplicación dos criterios.

Na práctica, ás veces aplican iso tal cal, pero outras veces tamén miran o que vai pasar no futuro.

Por exemplo:

• Se unha explotación ten agora o 50 % de mulleres pero ao incorporarse o fillo deixa de cumprilo → non lle dan o punto.

• Pero se agora non cumpre un criterio (por exemplo, non ten seguro agrario, non é prioritaria ou nin sequera existe porque está en NIF provisional), aínda que no futuro si o vaia cumprir → tampouco lle dan o punto.

É dicir: nin conta o presente nin conta o futuro cando se trata de xente que comeza. Isto é unha interpretación arbitraria que acaba sempre prexudicando ás novas incorporacións.

Consecuencias reais

Este sistema ten efectos directos:

• Desincentiva o inicio de actividade agraria.

• Penaliza a modernización vía cambio xurídico.

• Favorece explotacións xa establecidas.

• Complica o relevo xeracional.

En definitiva, rompe o principio básico destas axudas: facilitar a entrada de xente nova ao sector.

Un modelo que debería cambiar

Se o obxectivo é realmente fomentar a incorporación e a modernización, sería necesario:

• Valorar tamén os compromisos do plan empresarial, como ocorría coas ordes anteriores ao 2024.

• Permitir puntuación por situacións futuras acreditadas para xente que comeza dende cero.

• Recoñecer a existencia e continuidade real nas transmisións familiares, vinculando a puntuación á explotación agraria (código de explotación) e non unicamente ao NIF ou CIF, para evitar perdas de puntos en cambios de titularidade ou creación de sociedades.

• Evitar penalizar cambios xurídicos sen cambio produtivo

Sen estas correccións, o sistema seguirá premiando a inercia e castigando a iniciativa.