Recomendacións para un uso eficaz da maquinaria de escarda en cultivos de millo forraxeiro

Unha aixada rotativa arrastrada, unha gradilla de púas e unha binadora foron as máquinas empregadas para a demostración de técnicas de escarda do millo forraxeiro que tivo lugar na parroquia de Oíns, en Arzúa, nunha actividade organizada pola Axencia Galega da Calidade Alimentaria (AGACAL). Os profesores e enxeñeiros agrónomos Xosé Manuel Parada e Alberto Fajín foron os encargados de explicar as cuestións teóricas e de facer funcionar os aparellos.

RECOMENDACIÓNS XERAIS

– Sementar o millo a máis de 5-6 centímetros de profundidade. Se hai unha seca prolongada pódese ir incluso a 10 centímetros. Dese xeito, as plantas fan un enraizamento coa suficiente forza como para non sufrir desprendementos cando se pase a maquinaria de escarda. Ademais, competirá mellor coas malas herbas que nacen a menos profundidade e teñen, pois, menos resistencia.

As tres máquinas fan un efecto de arrastre que podería levar a que se arrinquen pés de millo se o sistema radicular non está ben asentado. Outra vantaxe de sementar a eses 5-6 centímetros está en que boa parte das malas herbas nacen a unha profundidade menor. Dese xeito, terán menos raíces e menor tamaño para competir co millo polos recursos do solo. Se ben non se da esta situación con toda a maleza, si que reduce o esforzo que ten que facer o cereal.

– Facer un primeiro pase coa aixada ou coa gradilla aos 3-5 días da sementeira. O primeiro pase de gradilla que se fai a eses 3 días de sementar fai que a terra que está por riba da semente xerminada quede moi descompactada e que as plantas non teñan que facer un grande esforzo para chegar ata a superficie.

Dependendo das condicións climáticas da campaña, da zona xeográfica, da orientación da parcela e do tipo de solo, haberá que empregar máis ou menos veces a maquinaria de escarda. En circunstancias favorables e co traballo ben realizado é suficiente con dous pases. Un primeiro logo de 3-5 días de sementar para sacar a mala herba superficial e descompactar o chan e outro 10 días despois para arrincar a herba que quede.

Para que a escarda sexa totalmente efectiva hai que sementar sempre a un mínimo de 5-6 centímetros baixo a superficie

– Despois do primeiro pase hai que agardar un mínimo de 10 días para facer o segundo. E outros 10 para o terceiro, se a maleza persiste. Nese caso, a máquina de máis utilidade será a binadora porque é a que máis potencia ten fronte a maleza que resiste e ata pode servir como un aporcado. Máis alá deses 25-28 días xa non se pode empregar maquinaria de escarda porque o millo supera o medio metro de altura e as máquinas xa non traballan eficazmente. A partir desa data hai que sachar manualmente ou con pequenas máquinas. Ou recorrer a herbicidas, claro.

– Os pases deben facerse en días solleiros e en horario de mañá. Para que a auga e a calor non fagan rebrotar a mala herba. Porque se o terreo está mollado ou húmido as máquinas traballan peor. Ademais, na época da escarda as mañás son máis frescas. Traballando en terreos ben secos e con temperaturas non moi elevadas evítase que as malas herbas volvan enraizar unha vez que son arrincadas.

– No último pase convén aportar abono mediante tolva. As máquinas van equipadas con depósitos nos que se pode introducir fertilizante granulado e nitroxenado. Utilizándoo na derradeira pasada conséguese paliar o déficit de nitróxeno nos estadíos finais do millo. E tamén se complementa a escaseza de abono que hai no comezo do cultivo neste tipo de práctica.

É importante evitar trazar curvas cando se empregan as escardadoras e non pasar dúas veces polo mesmo sitio en cada tanda

– Cómpre evitar traballar facendo curvas. As máquinas perden efectividade se teñen que facer xiros durante as tarefas e mesmo poden danar o cultivo. Así, é mellor perder algún metro cadrado de millo que estragar tres ou catro por querer empregar as máquinas en curvas sen utilidade.

– Hai que coordinar o trazado da sementeira co tamaño das máquinas escardadoras. O obxectivo é que entre as ringleiras de millo haxa espacio para que as escardadoras pasen con facilidade e sen danar o cereal. Dese xeito, se a máquina ten, por exemplo, catro liñas, haberá que sementar en catro liñas paralelas para que colla a máquina. Ou en múltiplos exactos de catro para que se manteña a concordancia.

– A velocidade coa que se move o tractor é básica. O primeiro pase pódese facer a unha velocidade de entre 10 e 20 quilómetros por hora. Os seguintes non poderán chegar a 6 por hora. Estas medidas van en relación coa agresividade, un parámetro que resulta de interrelacionar velocidade con profundidade: canto máis enterremos as púas, discos ou fingers, menor terá que ser a velocidade, para evitar un levantamento excesivo de terra e un arrinque do millo.

– As máquinas non se poden empregar despois de que o millo alcance os 50-60 centímetros de altura. Unha vez alcanzada esa altura, o millo xa é tamén máis ancho e o pase das máquinas pode danar e arrincar follas. Ademais, a entrada dos dispositivos na terra pode afectar o sistema radicular do cereal. Só en casos moi extremos se podería empregar a binadora pasada esa altura e cun risco elevado de mermas importantes.

Nas segundas e terceiras pasadas non se poden superar os 6 quilómetros por hora co tractor para evitar agresividade no terreo

– É preciso evitar que as máquinas pasen dúas veces polo mesmo sitio. Hai que mover a máquina de xeito que en cada tanda non transite por onde xa pasou. Porque esa situación podería afectar o arraigamento do cereal no solo e porque podería reintroducir as malas herbas que arrincou a primeira vez e estas poderían revivir.

– O traballo debe ser preventivo e non curativo. A utilización de calquera das tres máquinas hai que acometela en canto aparecen os primeiros indicios de malas herbas. Por moi pequenos que sexan. A efectividade dos pases será moito maior porque se atallará a maleza antes de que se desenvolva. Se actuamos cando xa está medrada, a efectividade será moito menor, o millo xa estará competindo coas mala herba e as máquinas requirirán de moito máis tempo de traballo e con menor eficacia.

VANTAXES

– Son máquinas baratas que se amortizan rápidamente e teñen moita vida útil. As escardadoras teñen un funcionamento totalmente mecánico. As que se empregan en Galicia son de pouco tamaño e os seus mecanismos son moi sinxelos. Unha gradilla pódese conseguir fácilmente por só 1.500 euros. Ademais a súa vida útil é case infinita porque só se empregan tres veces ao ano como moito e non sofren apenas desgaste polo modo en que se empregan.

– Afórrase o gasto en herbicida. Se a escarda se executa correctamente, hai unha alta probabilidade de que non sexa preciso recorrer a herbicidas. Ou, polo menos, a que o seu uso se reduza exponencialmente. Tendo en conta os prezos deses fitosanitarios, xa se consegue un importante aforro e cunha maquinaria que non precisa máis que estar en bo estado.

– Afórrase contratar o laboreo da aplicación de herbicidas. Outro punto de aforro. Hoxe a meiranxde parte das explotacións subcontratan ese labor de aplicación dos fitosanitarios. En canto a tarifas, man de obra e produtos, os cartos que non hai que investir son moi a ter en conta.

A escarda permite un importante aforro en herbicida, en contratas de laboreo e en mantemento da maquinaria

– Redúcese o tempo de traballo. As escardadoras só precisan dunha pasada de cada vez; faise o traballo dunha sentada. Cos herbicidas hai que parar para recargar de auga e de produto os tanques, tendo que interromper a tarefa, desprazarse para facer a recarga e regresar á leira.

Incluso aínda contratando empresas que xa teñen un equipo só para recarga, o traballo ten que parar un tempo e hai que pagar polo uso dese segundo equipo e polas horas de traballo de quen o manexa. Ou ata se contratamos a escarda seguirá sendo máis barata porque non temos que pagar o herbicida.

– O custo de mantemento é moi baixo. Son máquinas totalmente mecánicas e sen ningunha tecnoloxía sofisticada. O mantemento redúcese a ter que cambiar algunha peza metálica se rompe durante os traballos. Ademais son recambios de moi baixo prezo.

– Xa se traballa en tecnoloxía hidráulica. Sobre todo en América, as escardadoras contan con mecanismos hidráulicos que posibilitan modificar o ángulo de ataque sen moverse do tractor nin ter que corrixir alturas de traballo de xeito manual. Esto é especialmente útil en terreos ondulados nos que a máquina non penetra de xeito totalmente uniforme.

– Son técnicas sustentables que serán primadas. A práctica supresión de fitosanitarios, o tratamento pouco agresivo da terra por ser un laboreo suave ou a recuperación dunha técnica tradicional son accións que as normativas europeas priman economicamente. A escarda xa está contemplada como obxecto de subvención nalgúns ecorréximes de pastoreo.

– Son máquinas e técnicas aptas para toda a agricultura. Ben sexa ecolóxica, convencional e mesmo rexenerativa estas máquinas son de utilidade para eliminar as malas herbas do cereal e non incumpren ningún requisito administrativo. O seu impacto na terra é mínimo e a súa efectividade está demostrada.

Por exemplo, os receptores de axudas ambientais teñen restrinxido o uso de herbicidas. Incluso sen estar en sistema ecolóxico non os poden empregar. Pero coa escarda teñen a posibilidade de producir millo sen incumprir as normativas.

– Fixación de auga e humidade na terra. Sobre todo a gradilla, aumenta a capacidade de retención de auga dos solos traballados ao crear unha capa illante que impide que a auga suba á superficie e leva a un crecemento máis san das plantas e un desenvolvemento máis forte do cultivo.

INCONVENIENTES

– Debate sobre a porcentaxe de eficacia. Non hai datos oficiais que reflictan a cantidade de mala herba que se consegue retirar coa escarda. Dependerá moito do grao de excelencia na execución, das condicións climáticas da campaña, da situación e características físicas da leira…algunhas experiencias falan dunha eficacia do 98% e outras quedan no 80%. É un debate aberto pero cun consenso: cun 80% de eficacia non debera haber grandes problemas de mermas por maleza na colleita.

– A utilización non é ilimitada. As escardadoras só se poden utilizar un máximo de tres veces por campaña. E sempre antes de que o millo acade os 50-60 centímetros. Se aparecen herbas despois de alcanzada esa altura, hai que sachar a man ou usar herbicidas. No primeiro caso dispárase o tempo de traballo e, no segundo, pódese perder todo o que aforramos copa escarda se o tempo non axuda.

O traballo coas escardadoras está moi condicionado polo clima e funciona mellor en terra pouco fertilizada

– Terra menos fertilizada. A escarda é unha técnica que funciona mellor canto menos vigor ten a planta. Porque, se están moi vigorizadas, as plantas rompen con máis facilidade ao paso da máquina. Eso implica un problema xa que o gandeiro terá que buscarlle outra saída a parte dos fertilizantes, especialmente os xurros, que xenera a súa explotación.

– Dependencia do clima. Que a escarda resulte eficaz e efectiva depende enormemente das circunstancias climáticas. Non só durante a súa execución senón tamén antes e despois da mesma. Xa vimos que se precisa tempo solleiro para escardar, pero este pode tardar en darse e as herbas medrar máis do recomendable. E pode que o clima cambiante free a xerminación demasiado tempo despois de ter feito a primeira pasada coas máquinas. Son exemplos de que non só a acción do home inflúe no éxito. Ainda que a incertidume é común a calquera proxecto agrícola.

CARACTERÍSTICAS DE USO

Aixada rotativa. É a menos empregada. De feito, non se considera estrictamente escardadora. Utilízase nos traballos previos á sementeira para que logo a escarda funcione. Recórrese a ela en terreos moi compactados porque o que fai e romper costras en leiras arxilosas que endurecen co sol e impiden sair os cultivos.

A aixada facilita o aireado da terra e resulta útil tamén en parcelas húmidas onde se produce unha compactación terra/herba. E ten a vantaxe de que se pode utilizar en calquera momento do proceso inicial do millo pero o inconveniente de que podería airear demasiado os terreos, retrasando a saída do cereal á superficie.

Gradilla de púas: É a máis barata, a máis versátil e a que demostrou máis utilidade en Galicia. De feito, se se usa axeitadamente, non sería preciso empregar as outras dúas. Unha limitación consiste en que, logo do pase posterior á sementeira, hai que agardar a que o millo teña tres follas para podela volver usar. Tamén se ten demostrado moi válida para o cultivo de trigo.

Coa binadora hai que ser moi coidadosos xa que o seu sistema de arrastre pode resultar moi lesivo cos solos

Binadora: Os especialistas considérana case como un último recurso. Sóese utilizar cando a cantidade de herba está disparada. Vai equipada con reixas e cun dispositivo coñecido como fingers ou soles que fan unha engranaxe perfecta.

Hai que manexala con coidado porque é moi agresiva e pode danar o cereal, especialmente cando se achega ao medio metro de altura. Ademais, polo seu deseño, tende a levantar moitas pedras ao empregala. A vantaxe é que a acción dos soles fai un efecto de emporcado que beneficia o millo.

Tanto a aixada como a gradilla e a binadora incorporan cada vez máis tecnoloxía GPS que axuda a facer preciso o traballo. Mais, aínda así, a concentración no traballo debe ser moi alta para non danar o cultivo.

OUTROS ASPECTOS

Durante o acto, Parada e Fajín explicaron tamén que reducindo a distancia entre as liñas de sementeira ata 50 centímetros -o habitual é deixar 70- poderíase conseguir que a escarda fose totalmente eficaz con só dous pases da gradilla ou da binadora. Eso si, sería preciso colocar ordas delgadas nos tractores para que puideran traballar sen danar o millo.

Lembraron, ademais, que se fixo a demostración con tres máquinas para que os asistentes puideran coñecer as posibilidades e características de cada unha delas, se ben sinalaron que para unha explotación media sería suficiente contar só coa gradilla ou a binadora. En boa medida porque as ventás de traballo están moi concentradas en moi pouco tempo e, cun manexo correcto, só se precisaría unha delas.

Como proba da eficacia da escarda citaron a experiencia dunha proba que se fixo no Centro de Formación e Experimentación Agroforestal de Sergude hai algúns anos e na que se conseguiu obter 55 toneladas de millo forraxeiro sen usar ningún tipo de herbicida e empregando só medios mecánicos.

E indicaron que as máquinas que se levaron a mostra poden parecer pequenas pero é posible facerlles engadidos. No mercado hai gradillas, aixadas e binadoras que teñen ata 21 metros de ancho.

Finalmente, aseguraron aos asistentes que, tra-lo paso das escardadoras, pode apreciarse a simple vista un certo desequilibrio no millo, con plantas que se moveron e apuntan en diferentes direccións. Mais eso non é preocupante porque, ao cabo de poucos días, o cereal recupera a verticalidade sen maiores contratempos. Nesa liña -e referíndose sobre todo á binadora- dixeron que non convén ir mirando polo retrovisor para non levar un susto innecesario.