Galego
Zyncke Lipkens é veterinaria especializada en rumiantes. Como investigadora de doutorado no equipo M da Universidade de Gante (Bélxica), elaborou unha tese doutoral sobre a dinámica das infeccións durante o período seco.
A partir de 2021, exerceu como veterinaria en DGZ–Vivee–MCC Flandes, a organización desa rexión belga para a saúde animal e a calidade do leite, prestando apoio ás explotacións mediante servizos de consultoría e asesoramento. Dende 2022, ocupa o cargo de xefa de equipo de servizo de campo e xestora de contas de atención sanitaria.
Lipkens foi unha das especialistas que interviron no congreso da Asociación Nacional de Especialistas en Medicina Bovina de España (ANEMBE), celebrado en Valladolid. A súa ponencia -ao igual que as da súa compañeira de traballo Sofie Piepers- centrouse na mastite. Un dos maiores problemas sanitarios que afectan as granxas de leite. De feito, complementou a ponencia de Piepers sobre os posibles focos de infección nas camas do gando.
Mastite ambiental
Baixo o título “Diagnose da mastite ambiental e a súa relación co material de cama: avaliación, mostreo e solucións.”, a especialista belga explicou que a mastite é unha das doenzas de maior impacto económico nas explotacións e a que supón o maior consumo de antibióticos no sector leiteiro.
“Diferentes estudos en universidades da Unión Europea (UE) sinalan que a mastite causa perdas sustanciais nas explotacións por causa da redución da produción de leite, o leite descartado, os custes de tratamento e o sacrificio de animais.”
A mastite ten un forte impacto económico polos custes sanitarios e pola perda de produción
Malia a obtención de avances no control de patóxenos infecciosos e contaxiosos mediante a introdución constante de melloras na hixiene do muxido e o manexo xeral, a mastite causada por patóxenos ambientais segue representando un importante desafío nas grandes explotacións intensivas, cada vez máis profesionalizadas e modernizadas.
“Na rexión belga de Flandes, a análise pola técnica de PCR de 835 mostras de leite de tanque de explotacións en funcionamento durante o ano 2025 (desenvolvida por PathoProof® Complete 16; Milk Control Center Flanders, Lier) revelou unha elevada prevalencia de patóxenos ambientais”, dixo Lipkens.
Lipkens aposta por un control integral de toda a contorna da vaca
Entre os patóxenos detectados nas análises, o streptococcus uberis foi o de máis presenza, cun 72%. O streptococcus dysgalactiae foi detectado nun 62% das mostras e o enterococcus spp. no 60% dos casos.
“Por canto ao que atinxe ás vacas, o cultivo bacteriolóxico convencional de mostras de leite, cuarto a cuarto, procedentes de casos clínicos de mastite identificou como patóxenos predominantes a escherichia coli (19,8%), a estafilococos no aureus (18,8%) e a streptococcus uberis (16,5%).”
É preciso desenvolver accións para controlar a presenza dos principais patóxenos causantes de mastite
Estes resultados, dixo Lipkens, demostran que os patóxenos ambientais non so están amplamente presentes a nivel de cabana gandeira, senón que tamén se sitúan de forma consistente entre os máis importantes axentes causantes da mastite clínica; “Eso subliña a importancia de dirixir as medidas de control hacia estas bacterias.”
Medidas de control
Para a experta belga, “o control eficaz da mastite ambiental require dunha avaliación integral da contorna da vaca, incluíndo a limpeza do animal, a técnica de muxido e a xestión do material de cama.” E é que, afirmou Lipkens, o uso de sistemas de avaliación de obxectivos proporciona un método consistente e repetible para ponderar os principais factores de risco, ademais de facilitar unha comunicación estruturada e construtiva entre asesores e gandeiros.
Para valorar e calibrar a hixiene, existen varios sistemas de puntuación validados, incluídos os desenvolvidos polo National Mastitis Council de Estados Unidos. En contraste, a avaliación cuantitativa do material de cama segue sendo máis complexa.
“Para apoiar intervencións específicas, desenrolamos en 2024 unha proba de cribado bacteriolóxico que incorpora valores umbral para distintos tipos de cama (serrín, palla, area e sólidos reciclados de esterco) e para catro grupos bacterianos (coliformes, klebsiella spp., estreptococos e organismos similares a estreptococos e estafilococos).”
Hai que poñer especial atención na avaliación integral da contorna da vaca, sobre todo dos lugares de muxido e descanso
Eses valores umbral establecéronse a partir dunha revisión da bibliografía dispoñible desenvolvida dende os anos 70 do pasado século e actualmente estanse revisando e refinando. Lipkens afirmou que os patóxenos ambientais seguen sendo un factor clave na aparición da mastite nos rabaños leiteiros modernos.
A intervención da profesora Lipkens tivo un amplo seguemento no congreso de ANEMBE
“Un enfoque estruturado que combine a avaliación da hixiene e o monitoreo bacteriolóxico do material de cama pode servir de apoio a intervencións dirixidas. O uso de ferramentas prácticas, como a proba de cribado desenvolvida, pode mellorar a saúde do ubre e contribuír a unha produción leiteira más sustentable.
Estudos de campo
No tocante a casos de campo e diagnose, Lipkens lembrou que a mastite ambiental é unha enfermidade multifactorial na que as condicións da explotación desempeñan un papel central. Así, é preciso aplicar os principios de diagnóstico á práctica mediante casos reais.
A puntuación da hixiene e a análise do material de cama como factores de risco son parte da clave. Analizar e valorar a hixiene é unha acción práctica e obxectiva para cuantificar a limpeza das vacas e identificar factores de perigo da mastite ambiental.
A medición diaria da limpeza do ubre da unha información detallada do nivel de exposición a patóxenos
“A medición sistemática da limpieza do ubre, os flancos e os pezóns proporcionan información sobre a exposición bacteriana nos cuartos e favorece unha comunicación construtiva cos gandeiros. Incluso en rabaños ben xestionados, a puntuación da hixiene soe revelar unha marcada variabilidade entre animais e pon de manifesto oportunidades de mellora.”
Lipkens subliñou que, ademais da hixiene das vacas, a limpeza durante o muxido segue sendo esencial para o control da mastite ambiental. Unha preparación inadecuada dos pezóns, unha limpeza insuficiente do equipo de muxidura ou rutinas de muxido irregulares poden aumentar a carga bacteriana na pel dos pezóns e facilitar a aparición de infeccións.
A investigadora belga subliñou a presenza de patóxenos nas camas e a necesidade de hixienizalas
“Dese xeito, a avaliación dos procedementos de muxido debe incluírse sempre nun enfoque diagnóstico integral. O valor da análise dos materiais de leito demóstrase mediante varios casos prácticos. Estes casos amosan como un mostreo dirixido, a correcta interpretación dos resultados bacteriolóxicos e a súa integración coas observacións na explotación permiten unha identificación máis precisa das fontes de infección.”
A especialista concluiu que a análise bacteriolóxica do material de cama é unha ferramenta valiosa para identificar fontes ambientais de mastite e apoiar intervencións específicas. A súa interpretación debe integrarse con información a nivel de rabaño, incluídos os factores ambientais e de manexo. Pero precísase máis experimentación sobre o terreo para axustar os valores umbral e optimizar o seu uso na xestión rutinaria dos rabaños.
Non podemos concentrar os esforzos nas vacas doentes. Porque así descoidaremos a saúde do resto do rabaño
Mastite e secado de vacas
Lipkens sinalou como principais liñas de investigación sobre a mastite a terapia selectiva de secado, e a redución de antimicrobianos. “Demostrouse que é viable aplicar un secado selectivo (tratando con antibióticos só as vacas infectadas) no canto do secado sistemático tradicional.”
A ese respecto, estableceu pautas baseadas no reconto de células somáticas (RCS) e no historial de mastites clínicas de cada animal. E tamén no Impacto produtivo, xa que os seus estudos ratifican que o método non compromete a produción de leite nin a saúde do ubre na seguinte lactación.
“No sector lácteo, foi práctica común secar sistematicamente as vacas con antimicrobianos de acción prolongada -a chamada terapia de vaca seca de manta (BDCT)- para evitar infeccións ou curar as existentes. Pero a natureza preventiva dos antimicrobianos de vaca seca e a redución potencial no uso de antimicrobianos leva a optar pola terapia selectiva de vaca seca (TCDS). É un tratamento antimicrobiano dirixido só das vacas con evidencia de infección de ubre presente no secado.”
Hai que facer recontos constantes de células somáticas porque son un indicador moi fiable do estado do ubre
Lipkens quixo destacar que os recontos de células somáticas do día de proba antes de secar e despois do parto se utilizaron para determinar a saúde do ubre durante o período seco e para estudar o impacto no rendemento na próxima lactancia.
Os momentos de muxido son críticos e a hixiene ten que ser extremada
Das investigacións realizadas despréndese que, malia que o BDCT se aplicou en todos os rabaños que participaron no estudo de campo, aínda o 12,6% das vacas adquiriu unha nova infección intramamaria durante o período seco, cando se utiliza un umbral de 200.000 células/ml para definir vacas para infectarse ou non.
“Estas vacas recén infectadas tiñan maior risco dun reconto de células de día de proba elevado ao longo de toda a lactancia posterior en comparación coas vacas sanas. E só o 66,9% das vacas infectadas se secan da infección intramamaria existente.
Para o tratamento selectivo da mastite clínica non grave, Lipkens recomenda o uso racional de fármacos promovendo protocolos para identificar que vacas con mastite clínica leve ou moderada poden recuperarse sen necesidade de antibióticos de xeito inmediato.
Os datos do día de proba antes de secarse mediron a capacidade de diagnóstico para detectar vacas non infectadas no momento de secar en 15 rabaños de lácteos comerciais cun manexo sanitario adecuado do ubre.
“Confirmamos que a información de SCC derivada a través do rexistro do leite é capaz de predecir a ausencia de infección intramamaria con grandes patóxenos en seco, pero a prevalencia da mastite subclínica, o rendemento do leite de vaca e a paridade afectan ás estimacións da sensibilidade, especificidade e valores preditivos en certa medida.”
O equipo de Lipkens desenvolveu un algoritmo que inclúe a información do día de proba da vaca e a historia de mastites clínicas antes de secarse. En total, inscribiron 12 rabaños lácteos comerciais cunha boa saúde xeral do ubre, que se aplicou previamente BDCT.
A prevención e o control continuo son imprescindibles nun contexto de restrición do uso de antibióticos
“Dentro de cada rabaño, aproximadamente a metade das vacas se secaron selectivamente sen antimicrobianos usando o algoritmo. O seu rendemento comparouse con outros animais que se secaron usando BDCT. Todas as vacas recibiron seladores internos da tetina ao secarse.”
O risco de mastite clínica, o perigo de sacrificio e o rendemento do leite de día de proba e SCC non se viron afectados negativamente. Aínda así, o uso de antimicrobianos para ubre -monitoreado desde o secado ata 100 días no leite- diminuíu significativamente.
“Concluimos que a implementación da TCD para reducir o uso de antimicrobianos en rabaños lácteos comerciais, utilizando estritos criterios de selección e información do día da proba, é posible sen poñer en risco a saúde do ubre e o rendemento do leite.”
Máis información sobre mastite neste ENLACE
Control OJD
