Ano decisivo para o biogás vencellado á gandería en Galicia: que modelo se quere?

O 69% do biometano e o biogás que se produce en Europa procede xa de explotacións agrogandeiras, máis de 15.000 millóns de metros cúbicos anuais. En Alemania supéranse xa as 10.000 plantas de biogás e biometano co-propiedade de granxas e en Italia supoñen o 33% dos ingresos para máis de 2.200 explotacións.

En España e en Galicia son aínda proxectos emerxentes e minoritarios, pero a súa capacidade produtiva e as directrices do Pacto Verde Europeo apuntan a que irán en aumento nos vindeiros anos. A cuestión será ver ata que punto as ganderías teñen capacidade de desenvolver proxectos propios ou colectivos. Ou ver se estes proxectos quedarán en mans de empresas externas.

Os problemas de subministro enerxético derivados das guerras en Ucrania e Irán acentuaron aínda máis o debate sobre o aproveitamento que se pode facer dunha enerxía renovable, o biogás, que en Galicia conta con suficiente abastecemento. Falamos con axentes do sector e coñecemos a situación actual do biogás galego.

Modelos de produción e xestión

Leticia Regueiro é enxeñeira química e directora de Sustentabilidade e Economía Circular da consultora lucense Medrar Smart Solutions. Medrar leva tempo participando en foros formativos e informativos nos que se explican os condicionantes técnicos, legais e económicos que afectan ás plantas de biogás. Unha das cuestións que subliñan en Medrar é que estas plantas son modelos moi eficientes pero que non serven para todas as explotacións e todos os territorios.

E tamén que poden supoñer unha importante fonte de ingresos e de redución de custos en base á enerxía renovable, con procedementos sustentables para o medio ambiente. Tanto para os gandeiros como para as empresas agroalimentarias, que nos últimos anos están sendo pioneiras neste tipo de instalacións, caso da queixería Bama (Touro) ou Cogal, en Rodeiro.

“As principais vantaxes están nos aspectos medioambientais. Unha das máis importantes consiste en que a xestión dos xurros por vía dixestión anaerobia permite tanto eliminar emisións difusas e malos cheiros como aportar un fertilizante de alta calidade e moi controlado nos solos.”, di Regueiro.

A dixestión anaerobia que realizan as instalacións elimina cheiros e emisións de gases e xenera un fertilizante de alta calidade (Leticia Regueiro, Medrar Smart Solutions)

Dende o punto de vista económico, temos que -ben sexan proxectos individuais, ben de agrupacións de granxas- os gandeiros obteñen unha fórmula de autoconsumo enerxético que pode ir para liñas de calefacción e para electricidade. Por exemplo, os que teñan unha queixería ou un cebadeiro de polos, xa terían aí unha liña de calor.

“Tamén son interesantes as fórmulas que se poden desenvolver en proxectos colectivos de proximidade, que non teñan suficiente capacidade produtiva para abastecer todas as granxas. Nese caso, pode quedar unha delas coa produción enerxética para o seu consumo e o resto obter outros beneficios, como pode ser a venda de excedentes”.

Sen esquecer que, en función da localización, haxa a posibilidade de producir biometano (biogás purificado), que ten unha alta demanda e un prezo bastante atractivo para o produtor, pois pode inxectarse en redes de gas natural. “En resumo, temos unha posibilidade de, como mínimo, aforrar custes nas granxas. E, cantas máis fontes de ingresos teñan as explotacións, maior será a súa resiliencia.”

Porque, ao producir enerxía e obter un fertilizante de alto nivel, hai unha redución de custes de produción. E, en momentos como o actual en que hai unha baixada dos prezos do leite en orixe, créase un colchón de ingresos a través da produción do biogás. Algo que se ten constatado en Italia, Francia ou Alemania.

É innegable que, como mínimo, as plantas de biogás e biometano supoñen un aforro nos custes enerxéticos das explotacións

Rigueiro amósase sorprendida polo feito de que se estendera a idea de que os xurros que van para as plantas xa non van se van empregar como fertilizantes ou, de empregarse, serían contaminantes para os solos.

“Eso non ten ningunha base científica. Outra cousa é se falamos de macroplantas que meten ata 200.000 toneladas de residuos e que empregan lodos ou outras sustancias diferentes dos xurros. Esoutras sustancias si poderían ter efectos negativos. Pero as plantas pequenas e medianas con xurros e restos vexetais non teñen efectos contaminantes e xeran fertilizantes moi eficaces.”

“Unha cousa son as macroplantas e outra distinta plantas pequenas, para unha granxa ou grupo de granxas, que só vaian empregar xurros e restos vexetais”

Regulación, mercados e experiencias europeas

“O principal problema que atopamos é a falta dunha regulación e unha lexislación claras. E moitas dúbidas contables. Por exemplo, se produces máis enerxía da que precisas e tes que vertela na rede, recibes por ela un prezo ridículo comparado co que se paga no resto da UE.”

Por exemplo, os gandeiros españois recibirían 5 céntimos por kilowatio/hora, mentres que os italianos cóbrana a 23 céntimos. Por iso, é habitual que en Italia se opte por verter na rede toda a produción enerxética, porque cobran máis por ela que o que lles custa mercala da propia rede. Están pagando entre 11 e 15 céntimos e recibindo 23, de xeito que a ganancia mínima é de 8 céntimos. Iso en España é impensable a día de hoxe, unha circunstancia que xera dúbidas nas granxas.

A día de hoxe, os prezos que recibirían os gandeiros por verter a enerxía das plantas na rede non é atractivo. Pero eso pode cambiar

Outra diferencia fundamental entre España e boa parte do resto da UE está no plantexamento estratéxico. “Noutros estados hai unha estratexia enerxética clara e as administracións públicas, sobre todo as estatais, toman parte nas decisións sobre o biogás (prezos, potencias, pregos técnicos…). Por contra, en España quen queira producir só trata coas distribuidoras de enerxía e ten que aceptar as súas condicións”, valora Regueiro.

Con todo, Regueiro sinala que as condicións do mercado da electricidade poden verse alteradas. O contexto internacional, o posible peche de centrais nucleares, o aumento da demanda mundial…hai múltiples factores que poden facer cambiar a actual penalización na venda que sofren as plantas de biogás en España.

“E sen esquecer que non ten sentido que algo que ten un beneficio ambiental para toda a sociedade estea penalizado con prezos tan baixos. Prodúcese unha enerxía renovable e non contaminante e obtense unha fertilización óptima dos solos. Todo iso cadra cos principios da Axenda Verde Europea”.

A representante de Medrar cre que comarcas de alta concentración gandeira -como a Terra Chá ou Xallas no caso do vacún de leite ou o Deza e a Limia no porcino intensivo- serían as máis acaidas para a ubicación de plantas vencelladas a granxas. Tanto en proxectos individuais como colectivos.

“Nesas zonas hai volumes suficientes para establecer modelos de biogás semellantes aos do norte de Italia. Tamén serían de moito interese en ganderías lácteas de vacún que estean a desenvolver proxectos de elaboración, como queixerías ou xeaderías. Porque suporían un aforro de custes moi importante.”

Os aportes vexetais a maiores do xurro non poden proceder de cultivos, xa que os gandeiros galegos precisan de toda a súa terra para producir forraxes

Regueiro establece outra diferencia con modelos europeos. “Noutras zonas da UE é habitual que se destine algunha parcela para cultivar cereais ou outras forraxes que complementen o xurro, para que se produza a reacción química que precisan as plantas de biogás. Iso aquí non é nin viable nin recomendable porque o gandeiro galego precisa de todo o terreo para alimentar o gando. Tería que facerse con biomasa forestal ou restos de rozas“.

Visións dende o sector gandeiro e a sociedade

Javier Iglesias, responsable provincial de Unións Agrarias (UUAA) en Pontevedra, sinala que non perciben unha especial preocupación entre os gandeiros polas plantas de biogás. “Á maioría é algo que nin lle vai vai nin lle vén. Non as necesitan e tampouco teñen infraestrutura para crealas. Probablemente se opuxeran por inercia no caso de que se plantexe crear macroplantas no seu concello.”

“Pero logo hai un grupo máis reducido que si está seguindo con interese o asunto. Fundamentalmente son produtores avícolas e de porcino. E tamén algúns de vacún de leite que non teñen suficiente superficie para xestionar os seus xurros. Eses gandeiros si que verían con bos ollos a creación de estacións de biometano ou biogás, tanto como fonte de ingresos como solución ao seu problema cos xurros”.

Non hai que pensar só na produción de enerxía, as plantas tamén axudarían a solventar o problema da xestión de xurros (Javier Iglesias, Unións Agrarias)

Dende UUAA cren que na opinión pública hai unha posición contraria a este tipo de instalacións e cren que é precisa máis información para poder ter elementos de xuízo. “Nós vémolas como unha solución, non en toda Galicia, pero si en determinadas comarcas. Sería un dos recursos, non o único, para solventar o exceso de xurros en determinadas granxas”.

“E non podemos dar as costas a unha cuestión como o balance enerxético. Especialmente no actual contexto internacional onde a enerxía está no foco de conflictos bélicos. Como comunidade autónoma, temos que valorar esta opción do biogás e o biometano. Sempre respectando a lei, o medio ambiente e o sentido común, e evitando molestias. Pero non se deben rexeitar por principio”, opina Iglesias.

Un dos puntos febles, sinala Iglesias, está na lexislación. “Hai un marco legal demasiado xeneralista. Non entra en especificidades e non está adaptada a cada territorio. Habería que ter en conta aspectos como a dispersión poboacional, o tipo de solos, as infraestruturas gasísticas e eléctricas…”

A aposta ten que ser por plantas pequenas, próximas ás explotacións e que cumpran todos os requisitos legais e medioambientais

O que teñen claro en UUAA é que boa parte da mala imaxe sobre o biogás pode derivarse de que se asocie co emprego de lodos procedentes de depuradoras industriais e urbanas. “É lóxico o rexeitamento nese caso. Porque os lodos de depuradora conteñen sustancias que contaminan os solos, polo que non deben usarse como fertilizantes. E xa houbo experiencias así en Galicia.”

“Temos milleiros de toneladas de restos de talas e de poda de viñedo. Son materiais aptos para as plantas de biogás, sen recurrir a lodos de depuradora” (Javier Iglesias)

“Sábese que os xurros non abondan para que as plantas funcionen e precísase unha aportación. Esa aportación non pode proceder dos lodos. En Galicia temos milleiros de toneladas de restos de talas e podas forestais, ou de restos de poda de viñedos. Mesmo de silos que se derraman ou de limpezas de parques e xardíns. Con eso ten que ser suficiente.”

Formación, información e debate

A organización agraria considera que sería necesaria unha mesa de debate onde todos os sectores vencellados coas plantas de biogás poidan compartir información e elaborar propostas adaptadas a Galicia. “Polo de agora non houbo ningunha iniciativa nese sentido. Tan só mantivemos xuntanzas informais con empresas para informarnos e para informalas.”

Iglesias rexeita o proxecto da Xunta do 2022 de crear unha rede de 19 grandes plantas. Porque, asegura, comportaría un uso e un transporte de auga excesivos, así como un desprazamento por estrada de cantidades inxentes de xurros, coa conseguinte pegada medioambiental e cheiros ao paso dos camións.

“A aposta debe ser plantas de tamaño pequeno ou medio e sempre o máis próximas posible a onde se xeneran os xurros e os outros elementos vexetais necesarios para a produción de biogás. E temos constancia de empresas que si están nesa liña e teñen unha visión para Galicia”, sinala Iglesias.

“O gandeiro galego debe ser o protagonista das plantas de biogás” (Javier Iglesias)

O membro de UU.AA coincide con Regueiro na necesidade de evitar que as futuras plantas non estean controladas dende Galicia. “Estamos convencidos de que antes ou despois se van facer. Vimos cos parques eólicos que os beneficios non quedan aquí. Esa experiencia debe servir para que teñamos claro que o principal protagonista das plantas de biogás en Galicia ten que ser o gandeiro galego.”

Outro aspecto que queren destacar é que nunca se debe perder de vista que o obxectivo dos xurros é fertilizar os solos para a produción de colleitas. Se, a maiores, se pode obter un beneficio económico e axudar a solventar problemas de xestión de xurros hai que aproveitar a ocasión.

Como país, Galicia non pode ser allea á cuestión do balance enerxético e á necesidade de non depender de terceiros

“En Galicia temos 1.200.000 prazas de porcino, un millón de vacas e un número moi elevado de polos de engorde e galiñas poñedoras. Pero no que vai de século perdemos 100.000 hectáreas de superficie agraria. Esa superficie reducida e atomizada leva a buscar diferentes solucións para uns xurros que seguen medrando. O biogás é unha delas.”

Iglesias conclúe que os dixestatos que saen das instalacións de biogás son de alto valor fertilizante e non teñen os problemas de transporte que si ten o xurro sen tratar. Por eso, entende que a maiores do biogás habería que buscar outras fórmulas de valorización do xurro e o esterco, máis aló da produción enerxética, nas comarcas onde o biogás non sexa viable.

Plantas de biogás adaptadas a Galicia, posibilidades no agro